1 [धृ]
सपृश मां पाणिना भूयः परिष्वज च पाण्डव
जीवामीव हि संस्पर्शात तव राजीवलॊचन
1 [स]
स एवं चिन्तयित्वा तु दरॊणपुत्रॊ विशां पते
अवतीर्य रथॊपस्थाद दध्यौ संप्रयतः सथितः
1 [वै]
तं शयानं महात्मानं वीरम आनक दुन्दुभिम
पुत्रशॊकाभिसंतप्तं ददर्श कुरुपुंगवः
1 [धृ]
उक्तॊ दवीपस्य संक्षेपॊ विस्तरं बरूहि संजय
यावद भूम्यवकाशॊ ऽयं दृश्यते शशलक्षणे
तस्य परमाणं परब्रूहि ततॊ वक्ष्यसि पिप्पलम
1 [सूत]
शप्तस तु भृगुणा वह्निः करुद्धॊ वाक्यम अथाब्रवीत
किम इदं साहसं बरह्मन कृतवान असि सांप्रतम
1 [व]
गते तु विदुरे राजन्न आश्रमं पाण्डवान परति
धृतराष्ट्रॊ महाप्राज्ञः पर्यतप्यत भारत
1 [धृ]
अहॊ ऽभिहितम आख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना
भूय एव तु मे हर्षः शरॊतुं वाग अमृतं तव
1 [स]
तथा दरॊणम अभिघ्नन्तं स शवसूत रथद्विपान
वयथिताः पाण्डवा दृष्ट्वा न चैनं पर्यवारयन
1 दण्डनीतिश च राजा च समस्तौ ताव उभाव अपि
तस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन मे बरूहि पिता मह
1 [स]
अथ राजन महाबाहुः सात्यकिर युद्धदुर्मदः
विकृष्य चापं समरे भारसाधनम उत्तमम
1 [व]
परजापतेस तु दक्षस्य मनॊर वैवस्वतस्य च
भरतस्य कुरॊः पूरॊर अजमीढस्य चान्वये
1 बृहदश्व उवाच
स नदीः पर्वतांश चैव वनानि च सरांसि च
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न इव
1 [स]
परविष्टयॊर महाराज पार्थ वार्ष्णेययॊस तदा
दुर्यॊधने परयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे
1 [व]
तान समीपगताञ शरुत्वा पाण्डवाञ शत्रुकर्शनः
वासुदेवः सहामात्यः परत्युद्यातॊ दिदृक्षया
1 दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां परब्रूहि मे ऽनघ
विस्तरेण महाबाहॊ न हि तृप्यामि कथ्यताम
1 [व]
संजये परतियाते तु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
अभ्यभाषत दाशार्हम ऋषभं सर्वसात्वताम
1 [व]
तस्मिन संप्रस्थिते कृष्णा पृथां पराप्य यशस्विनीम
आपृच्छद भृशदुःखार्ता याश चान्यास तत्र यॊषितः
1 केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानॊ महीपतिः
सुखेनार्थान सुखॊदर्कान इह च परेत्य चाप्नुयात
1 [स]
विहृत्य च ततॊ राजन सहिताः कुरुपाण्डवाः
वयतीतायां तु शर्वर्यां पुनर युद्धाय निर्ययुः
1 [ज]
ययातिः पूर्वकॊ ऽसमाकं दशमॊ यः परजापतेः
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम
1 बृहदश्व उवाच
ततॊ विदर्भान संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय परत्यवेदयन
1 [स]
राजन संग्रामम आश्चर्यं शृणु कीर्तयतॊ मम
कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धम अवर्तत
1 [व]
एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
वयासम आमन्त्र्य मेधावी ततॊ वचनम अब्रवीत
1 [भगवान]
संजयस्य शरुतं वाक्यं भवतश च शरुतं मया
सर्वं जानाम्य अभिप्रायं तेषां च भवतश च यः
1 [य]
उक्तं वै गॊप्रदानं ते नाचिकेतम ऋषिं परति
माहात्म्यम अपि चैवॊक्तम उद्देशेन गवां परभॊ
1 [ध]
कथं गच्छति कौन्तेयॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च ताव उभौ
1 कथं राजा परजा रक्षन नाधिबन्धेन युज्यते
धर्मे च नापराध्नॊति तन मे बरूहि पिता मह
1 [व]
समावृत्त वरतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा
परस्थितं तरिदशावासं देव यान्य अब्रवीद इदम
1 दमयन्त्य उवाच
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः
उपविष्टॊ रथॊपस्थे विकृतॊ हरस्वबाहुकः
1 [स]
तथा तस्मिन परवृत्ते तु संग्रामे लॊमहर्षणे
कौरवेयांस तरिधा भूतान पाण्डवाः समुपाद्रवन
1 [व]
दीक्षा काले तु संप्राप्ते ततस ते सुमहर्त्विजः
विधिवद दीक्षयाम आसुर अश्वमेधाय पार्थिवम
1 [भीम]
यथा यथैव शान्तिः सयात कुरूणां मधुसूदन
तथा तथैव भाषेथा मा सम युद्धेन भीषयेः
1 [बर]
यॊ ऽयं परश्नस तवया पृष्टॊ गॊप्रदानाधिकारवान
नास्य परष्टास्ति लॊके ऽसमिंस तवत्तॊ ऽनयॊ हि शतक्रतॊ
1 य एव तु सतॊ रक्षेद असतश च निबर्हयेत
स एव राज्ञा कर्तव्यॊ राजन राजपुरॊहितः
1 संजय उवाच
आत्मदॊषात तवया राजन पराप्तं वयसनम ईदृशम
न हि दुर्यॊधनस तानि पश्यते भरतर्षभ
यानि तवं दृष्टवान राजन धर्मसंकरकारिते
1 [व]
कृतविद्ये कचे पराप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः
कचाद अधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ
1 बृहदश्व उवाच
दमयन्ती तु तच छरुत्वा भृशं शॊकपरायणा
शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीम इदम अब्रवीत
1 [धृ]
बाणे तस्मिन निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मॊक्षिते
तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय
1 [व]
तरिगर्तैर अभवद युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः
महारथसमाज्ञातैर हतानां पुत्र नप्तृभिः
1 [वै]
एतच छरुत्वा महाबाहुः केशवः परहसन्न इव
अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवॊपगतं वचः
1 [इन्द्र]
जानन यॊ गाम अपहरेद विक्रीयाद वार्थ कारणात
एतद विज्ञातुम इच्छामि का नु तस्य गतिर भवेत
1 राज्ञा पुरॊहितः कार्यॊ भवेद विद्वान बहुश्रुतः
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव अप्रमेयाव अनन्तरम
1 [स]
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा मॊहात परत्यागतस तदा
शरवर्षैः पुनर भीमं परत्यवारयद अच्युतम
1 [षु]
यः परेषां नरॊ नित्यम अतिवादांस तितिक्षति
देव यानि विजानीहि तेन सर्वम इदं जितम
1 बृहदश्व उवाच
सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लॊकस्य धीमतः
आगत्य केशिनी कषिप्रं दमयन्त्यै नयवेदयत
1 [स]
परिवर्तमाने तव आदित्ये तत्र सूर्यस्य रश्मिभिः
रजसा कीर्यमाणाश च मन्दी भूताश च सैनिकाः
1 [व]
तथॊक्तॊ वासुदेवेन नित्यमन्युर अमर्षणः
सदश्ववत समाधावद बभाषे तदनन्तरम
1 [व]
पराग्ज्यॊतिषम अथाभ्येत्य वयचरत सहयॊत्तमः
भगदत्तात्मजस तत्र निर्ययौ रणकर्कशः
1 [य]
विस्रम्भितॊ ऽहं भवता धर्मान परवदता विभॊ
परवक्ष्यामि तु संदेहं तन मे बरूहि पितामह
1 यॊगक्षेमॊ हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते
यॊगक्षेमश च राज्ञॊ ऽपि समायत्त पुरॊहिते
1 [स]
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा लॊहितायति भास्करे
संग्रामरभसॊ भीमं हन्तुकामॊ ऽभयधावत
1 [व]
ततः काव्यॊ भृगुश्रेष्ठः समन्युर उपगम्य ह
वृषपर्वाणम आसीनम इत्य उवाचाविचारयन
1 दमयन्त्य उवाच
न माम अर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम
मया हि देवान उत्सृज्य वृतस तवं निषधाधिप
1 [स]
सलिले जनिते तस्मिन कौन्तेयेन महात्मना
निवारिते दविषत सैन्ये कृते च शरवेश्मनि
1 [भगवान]
भावं जिज्ञासमानॊ ऽहं परणयाद इदम अब्रुवम
न चाक्षेपान न पाण्डित्यान न करॊधान न विवक्षया
1 [व]
एवं तरिरात्रम अभवत तद युद्धं भरतर्षभ
अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतॊः
1 येन ताञ शाश्वताँल लॊकान अखिलान अश्नुवीमहि
1 यया वृत्त्या महीपालॊ विवर्धयति मानवान
पुण्यांश च लॊकाञ जयति तन मे बरूहि पिता मह
1 [स]
अथ शूरा महाराज परस्परकृतागसः
जग्मुः सवशिबिराण्य एव रुधिरेण समुक्षिताः
1 [व]
अथ दीर्घस्य कालस्य देव यानी नृपॊत्तम
वनं तद एव निर्याता करीडार्थं वरवर्णिनी
1 बृहदश्व उवाच
अथ तां वयुषितॊ रात्रिं नलॊ राजा सवलंकृतः
वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम
1 [स]
सरंसन्त इव मज्जानस तावकानां भयान नृप
तौ दृष्ट्वा समतिक्रान्तौ वासुदेवधनंजयौ
1 [अर्जुन]
उक्तं युधिष्ठिरेणैव यावद वाच्यं जनार्दन
तव वाक्यं तु मे शरुत्वा परतिभाति परंतप
1 [व]
सैन्धवैर अभवद युद्धं ततस तस्य किरीटिनः
हतशेषैर महाराज हतानां च सुतैर अपि
1 [व]
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भूयः शांतनवं नृप
गॊधाने विस्तरं धीमान पप्रच्छ विनयान्वितः
1 सवकर्मण्य अपरे युक्तास तथैवान्ये वि कर्मणि
तेषां विशेषम आचक्ष्व बराह्मणानां पिता मह
1 [स]
अथात्मजं तव पुनर गाङ्गेयॊ धयानम आस्थितम
अब्रवीद भरतश्रेष्ठः संप्रहर्षकरं वचः
1 [व]
ययातिः सवपुरं पराप्य महेन्द्र पुरसंनिभम
परविश्यान्तःपुरं तत्र देव यानीं नयवेशयत
1 बृहदश्व उवाच
स मासम उष्य कौन्तेय भीमम आमन्त्र्य नैषधः
पुराद अल्पपरीवारॊ जगाम निषधान परति
1 [वासु]
सुयॊधनम अतिक्रान्तम एनं पश्य धनंजय
आपद गतम इमं मन्ये नास्त्य अस्य सदृशॊ रथः
1 [भगवान]
एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि पाण्डव
सर्वं तव इदं समायत्तं बीभत्सॊ कर्मणॊर दवयॊः
1 [व]
ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ युद्धाय समवस्थितः
विबभौ युधि दुर्धर्षॊ हिमवान अचलॊ यथा
1 [भ]
एतस्मिन एव काले तु वसिष्ठम ऋषिसत्तमम
इक्ष्वाकुवंशजॊ राजा सौदासॊ ददतां वरः
1 संजय उवाच
तथा परवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि
परभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना
1 केषां राजा परभवति वित्तस्य भरतर्षभ
कया च वृत्त्या वर्तेत तन मे बरूहि पिता मह
1 [व]
शरुत्वा कुमारं जातं तु देव यानी शुचिस्मिता
चिन्तयाम आस दुःखार्ता शर्मिष्ठां परति भारत
1 बृहदश्व उवाच
परशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महॊत्सवे
महत्या सेनया राजा दमयन्तीम उपानयत
1 [स]
एवम उक्त्वार्जुनं राजा तरिभिर मर्मातिगैः शरैः
परत्यविध्यन महावेगैश चतुर्भिश अतुरॊ हयान
1 [नकुल]
उक्तं बहुविधं वाक्यं धर्मराजेन माधव
धर्मज्ञेन वदान्येन धर्मयुक्तं च तत्त्वतः
1 [व]
शरुत्वा तु नृपतिर वीरं पितरं बभ्रु वाहनः
निर्ययौ विनयेनार्यॊ बराह्मणार्घ्य पुरःसरः
1 [वसिस्ठ]
शतं वर्षसहस्राणां तपस तप्तं सुदुश्चरम
गॊभिः पूर्वविसृष्टाभिर गच्छेम शरेष्ठताम इति
1 [व]
जरां पराप्य ययातिस तु सवपुरं पराप्य चैव ह
पुत्रं जयेष्ठं वरिष्ठं च यदुम इत्य अब्रवीद वचः
1 वयाख्याता कषत्रधर्मेण वृत्तिर आपत्सु भारत
कथं चिद वैश्य धर्मेण जीवेद वा बराह्मणॊ न वा
1 [ज]
भगवन काम्यकात पार्थे गते मे परपिता महे
पाण्डवाः किम अकुर्वन्त तम ऋते सव्यसाचिनम
1 [स]
तावकास तु समीक्ष्यैव वृष्ण्यन्धककुरूत्तमौ
पराग अत्वरञ जिघांसन्तस तथैव विजयः परान
1 [सहदेव]
यद एतत कथितं राज्ञा धर्म एष सनातनः
यथा तु युद्धम एव सयात तथा कार्यम अरिंदम
1 [व]
ततॊ बबु विधं भीरुर विलप्य कमलेक्षणा
मुमॊह दुःखाद दुर्धर्षा निपपात च भूतले
1 [व]
घृतक्षीरप्रदा गावॊ घृतयॊन्यॊ घृतॊद्भवाः
घृतनद्यॊ घृतावर्तास ता मे सन्तु सदा गृहे
1 [स]
तथ परववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम
सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घॊरं देवासुरॊपमम
1 [व]
शल्यः शरुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः
अभ्ययात पाण्डवान राजन सह पुत्रैर महारथैः
1 [स]
गिरेर हिमवतः पृष्ठे पुञ्जवान नाम पर्वतः
तप्यते यत्र भगवांस तपॊनित्यम उमापतिः
1 [य]
के पूज्याः के नमः कार्याः कान नमस्यसि भारत
एतन मे सर्वम आचक्ष्व येषां सपृहयसे नृप
1 [वैषम्पायन]
अथार्जुन उवाचेदम अधिक्षिप्त इवाक्षमी
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः
1 [न]
कथयिष्ये सभां दिव्यां युधिष्ठिर निबॊध ताम
वैवस्वतस्य याम अर्थे विश्वकर्मा चकार ह
1 [स]
ते सेने ऽनयॊन्यम आसाद्य परहृष्टाश्वनरद्विपे
बृहत्यौ संप्रजह्राते देवासुरचमूपमे
1 [वै]
ततः केशान समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्रान अनिन्दितान
जुगूह दक्षिणे पार्श्वे मृदून असितलॊचना
1 [धृ]
मेरॊर अथॊत्तरं पार्श्वं पूर्वं चाचक्ष्व संजय
निखिलेन महाबुद्धे माल्यवन्तं च पर्वतम
1 [वयास]
युधिष्ठिर महाबाहॊ यद आह कुरुनन्दनः
धृतराष्ट्रॊ महात्मा तवां तत कुरुष्वाव्विचारयन
1 [धृ]
तथा परयाते शिबिरं दरॊणपुत्रे महारथे
कच चित कृपश च भॊजश च भयार्तौ न नयवर्तताम
1 [वै]
एवम उक्तः स बीभत्सुर मातुलेन परंतपः
दुर्मना दीनमनसं वसुदेवम उवाच ह